Có những ngôi trường vùng cao trong một mùa đông đón năm, sáu đoàn tình nguyện. Mỗi đoàn đến, học sinh nghỉ học để dự lễ trao quà, thầy cô bỏ việc để tiếp đoàn, người dân dọn nhà cho khách ngủ. Lòng tốt của từng đoàn là thật, nhưng cộng lại, nó trở thành một gánh nặng.
Tình nguyện không làm phiền là đến khi được mời, tự lo ăn ở, làm theo nhịp sống của địa phương, không biến người nhận thành đạo cụ chụp ảnh và rời đi gọn gàng. Đó là cách giữ phẩm giá cho nơi mình đến, và giữ cho lòng tốt không vô tình gây hại.
Bài viết này điểm qua những thói quen nhỏ giúp người tình nguyện trở thành vị khách được chào đón thật lòng.
Khi lòng tốt thành gánh nặng
Người tình nguyện thường nghĩ về những gì mình mang đến: quà, công sức, niềm vui. Ít ai nghĩ về những gì nơi đến phải bỏ ra để đón mình: thời gian của thầy cô, chỗ ngủ của người dân, buổi học bị gián đoạn, bữa cơm phải nấu thêm.
Với một đoàn, những chi phí ẩn này có vẻ nhỏ. Nhưng địa phương không chỉ đón một đoàn. Khi nhiều đoàn cùng đến vào những mùa cao điểm, cộng đồng phải liên tục "trình diễn" sự thiếu thốn để được giúp.
Gánh nặng còn nằm ở tâm lý. Trẻ em quen với việc xếp hàng nhận quà và chụp ảnh có thể hình thành cảm giác mình là người "được cho", thay vì là người có năng lực và phẩm giá.
Tình nguyện tử tế bắt đầu bằng việc tự hỏi: chuyến đi của mình lấy đi của nơi đến những gì, và mình làm sao để lấy đi ít nhất?
Những thói quen không làm phiền
Đến khi được mời. Liên hệ và được đồng ý trước, không đến bất ngờ.
Theo lịch của địa phương. Không bắt học sinh nghỉ học để đón đoàn.
Tự lo ăn ở. Mang theo, tự nấu, hoặc trả tiền sòng phẳng.
Đoàn gọn nhẹ. Chỉ đi những người cần cho công việc.
Không lễ nghi rườm rà. Không cần băng rôn, sân khấu, phát biểu dài.
Giữ yên lặng. Không mở nhạc lớn, không ồn ào buổi tối.
Không đòi hỏi tiện nghi. Chấp nhận điều kiện sinh hoạt của nơi đến.
Hỏi trước khi vào nhà. Không tự ý vào nhà dân, không tự ý đi vào nơi linh thiêng.
Tôn trọng thời gian người dân. Không giữ họ lại quá lâu để trò chuyện, chụp ảnh.
Mang rác về. Không để lại chai nhựa, túi ni lông, hộp xốp.
Rời đi đúng hẹn. Không kéo dài chuyến đi khi không được đồng ý.
Chụp ảnh và chia sẻ có trách nhiệm
Xin phép trước khi chụp. Đặc biệt với người lớn tuổi, phụ nữ, người bệnh.
Trẻ em cần sự đồng ý của người lớn. Và tránh chụp cận mặt để đăng công khai.
Không chụp cảnh nhận quà. Khoảnh khắc nhận giúp đỡ không nên thành ảnh khoe.
Không dàn dựng cảnh nghèo. Không bảo trẻ cởi giày, mặc áo rách để chụp cho "cảm động".
Không đăng vị trí cụ thể. Tên trường, tên làng kèm ảnh trẻ có thể gây rủi ro.
Chụp công việc, không chụp người. Mái trường đã sửa, giá sách đã đóng.
Không dùng ảnh để kêu gọi khi chưa được phép. Kể cả ảnh đã chụp được đồng ý.
Gửi lại ảnh cho người được chụp. Nếu họ muốn, đó là món quà nhỏ.
Hạn chế livestream. Phát trực tiếp dễ lộ thông tin, gây phiền.
Viết về cộng đồng một cách tôn trọng. Không dùng từ ngữ thương hại, miệt thị.
Không biến chuyến đi thành nội dung. Mục đích là giúp, không phải làm video.
Trao quà mà không gây tổn thương
Trao qua nhà trường, chính quyền. Theo danh sách đã thống nhất.
Không ném quà, phát tràn lan. Gây chen lấn, nguy hiểm, mất phẩm giá.
Quà phù hợp nhu cầu. Hỏi trước, không mang đồ không ai dùng.
Không đồ cũ hỏng. Quần áo rách, đồ chơi gãy không phải là quà.
Trao kín đáo. Không bắt người nhận đứng lên sân khấu.
Công bằng. Tránh để có em nhận, em không.
Không đòi cảm ơn. Không yêu cầu người nhận viết thư, quay video cảm ơn.
Không gắn điều kiện. Không đòi tham gia hoạt động của đoàn mới nhận quà.
Mua tại địa phương khi được. Hỗ trợ cả người bán ở nơi đó.
Tránh thực phẩm không an toàn. Bánh kẹo không rõ nguồn gốc, quá hạn.
Hỏi lại sau chuyến đi. Quà có dùng được không, có gây vấn đề gì không.
Điều chúng tôi trân trọng
Thiện Mỹ Foundation trân trọng những người tình nguyện biết lùi lại một bước để cộng đồng được đứng ở trung tâm. Với chúng tôi, một chuyến đi tốt là chuyến đi mà người ở lại thấy nhẹ nhõm hơn, chứ không phải mệt mỏi hơn.
Định hướng của chúng tôi là khuyến khích tình nguyện dựa trên nhu cầu thật, có sự đồng ý của địa phương, tôn trọng quyền riêng tư và phẩm giá của người nhận. Đây là những giá trị chúng tôi chia sẻ, không phải mô tả một chương trình cụ thể.
Chúng tôi cũng hiểu rằng người tình nguyện muốn lưu giữ kỷ niệm và chia sẻ với bạn bè. Điều đó không sai. Chỉ cần đặt câu hỏi: nếu mình là người trong bức ảnh, mình có muốn bức ảnh đó được đăng lên không?
Lần tới khi chuẩn bị một chuyến đi, hãy thêm vào danh sách việc cần làm một dòng: "Chuyến đi này lấy đi của nơi đến những gì, và làm sao để bớt đi?". Câu trả lời sẽ thay đổi cách bạn đi.
Câu hỏi thường gặp
Tình nguyện như thế nào là làm phiền địa phương?
Khi đoàn đến không báo trước, đông người, bắt học sinh nghỉ học để đón, để người dân lo ăn ở, tổ chức lễ nghi rườm rà, ồn ào, chụp ảnh tràn lan hoặc để lại rác.
Có nên chụp ảnh trẻ em khi đi tình nguyện?
Chỉ khi có sự đồng ý của người lớn có trách nhiệm, tránh cận mặt, không kèm vị trí cụ thể và không dùng để kêu gọi khi chưa được phép.
Vì sao không nên phát quà trực tiếp, tràn lan?
Vì dễ gây chen lấn, nguy hiểm, không công bằng và làm tổn thương phẩm giá người nhận. Trao qua nhà trường, chính quyền theo danh sách sẽ tốt hơn.
Đi tình nguyện có nên ở nhà dân không?
Có thể nếu được mời và đoàn trả chi phí sòng phẳng, tôn trọng sinh hoạt của gia đình. Tốt nhất là tự lo chỗ ở để không thành gánh nặng.
Làm sao biết chuyến đi của mình không gây phiền?
Hỏi ý kiến đầu mối địa phương trước và sau chuyến đi, lắng nghe phản hồi thật lòng, và sẵn sàng điều chỉnh hoặc hoãn nếu nơi đến không thuận tiện.
