Mở mạng xã hội ra là thấy hoàn cảnh cần giúp: một em nhỏ bệnh nặng, một vùng lũ, một điểm trường dột nát, một cụ già neo đơn. Ai có lòng cũng thấy bối rối: giúp ai trước, giúp ở đâu, liệu sức mình có làm được gì không.
Câu trả lời ngắn: hãy chọn vấn đề dựa trên ba câu hỏi. Vấn đề nào nghiêm trọng và ảnh hưởng tới nhiều người. Vấn đề nào đang bị bỏ ngỏ, ít người quan tâm. Và vấn đề nào bạn có thể đóng góp tốt nhờ hiểu biết, kỹ năng hay quan hệ của mình. Chọn rõ một hai vấn đề và gắn bó lâu sẽ tạo thay đổi lớn hơn nhiều so với giúp tản mát theo cảm xúc từng ngày.
Vì sao cần chọn
Nguồn lực của mỗi người, mỗi quỹ đều có hạn. Thời gian, tiền bạc, sức lực đều có hạn. Cố gắng giúp mọi nơi thường dẫn tới giúp mỗi nơi một chút, không đủ để thay đổi điều gì.
Khi chọn một lĩnh vực, bạn có thời gian để hiểu sâu: nguyên nhân của vấn đề, những ai đang làm gì, cách nào hiệu quả, cách nào không.
Hiểu sâu giúp bạn tránh những sai lầm phổ biến và nhận ra cơ hội mà người mới không thấy.
Gắn bó lâu cũng tạo ra lòng tin với người nhận và đối tác địa phương. Họ biết bạn không đến rồi đi.
Chọn không có nghĩa là quay lưng với những hoàn cảnh khác. Nó chỉ có nghĩa là bạn dồn phần lớn sức vào nơi mình làm tốt nhất, và vẫn có thể giúp những trường hợp khẩn cấp khi cần.
Một cách nghĩ hữu ích là coi việc cho đi giống như một nghề phụ mà bạn muốn làm giỏi. Không ai giỏi mọi nghề cùng lúc. Người làm thiện nguyện lâu năm thường nói rằng họ chỉ thật sự hiểu lĩnh vực của mình sau vài năm gắn bó, và những năm đầu họ đã sai nhiều hơn họ nghĩ.
Ba câu hỏi để chọn vấn đề
Mức nghiêm trọng. Vấn đề ảnh hưởng tới sức khoẻ, tính mạng, tương lai của người ta tới đâu.
Quy mô. Bao nhiêu người đang gặp vấn đề này, ở bao nhiêu nơi.
Mức bị bỏ ngỏ. Đã có nhiều tổ chức, nhà nước, cộng đồng quan tâm chưa, hay đây là khoảng trống ít ai để ý.
Khả năng giải quyết. Có cách làm nào đã được chứng minh hiệu quả không, hay vấn đề còn quá phức tạp.
Lợi thế của bạn. Bạn hiểu biết gì, có kỹ năng gì, quen ai, ở gần nơi nào mà người khác không có.
Sự gắn bó cá nhân. Vấn đề nào chạm tới bạn, khiến bạn đủ quan tâm để theo đuổi nhiều năm.
Chi phí cho mỗi thay đổi. Với cùng một nguồn lực, nơi nào tạo ra nhiều thay đổi thật hơn.
Tính bền vững. Thay đổi có duy trì được sau khi bạn rút ra không.
Nguy cơ gây hại. Can thiệp vào vấn đề này có rủi ro làm tổn thương ai không, có cần chuyên môn đặc biệt không.
Tiếng nói người trong cuộc. Những người gặp vấn đề có mong muốn được giúp theo cách bạn định làm không.
Khả năng hợp tác. Có tổ chức, người địa phương nào để cùng làm không.
Thời gian cần. Vấn đề cần vài tháng hay nhiều năm, và bạn có cam kết được không.
Một số lĩnh vực thường được quan tâm
Giáo dục. Từ sách vở, học bổng tới hỗ trợ giáo viên, bữa trưa cho học sinh vùng khó. Giáo dục mở ra cơ hội lâu dài.
Sức khoẻ cộng đồng. Nước sạch, vệ sinh, dinh dưỡng trẻ em, khám sàng lọc. Những can thiệp cơ bản thường có tác động rộng.
Sinh kế. Hỗ trợ nghề, kỹ năng, kết nối thị trường để người dân tự đứng vững.
Người cao tuổi neo đơn. Chăm sóc, bầu bạn, hỗ trợ y tế cho những người không có người thân bên cạnh.
Người khuyết tật. Tiếp cận giáo dục, việc làm, thiết bị hỗ trợ, môi trường không rào cản.
Phòng chống thiên tai. Chuẩn bị trước thiên tai thường hiệu quả hơn chỉ cứu trợ sau.
Nghiên cứu khoa học. Hỗ trợ người trẻ làm nghiên cứu, những đề tài phục vụ cộng đồng.
Môi trường. Bảo vệ rừng, nguồn nước, giảm rác thải, ảnh hưởng tới nhiều thế hệ.
Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt. Cần chuyên môn và sự cẩn trọng cao để bảo vệ quyền và an toàn của trẻ.
Sức khoẻ tinh thần. Lĩnh vực ít được quan tâm nhưng ảnh hưởng sâu tới đời sống nhiều người.
Văn hoá và tri thức. Thư viện, tủ sách, bảo tồn văn hoá địa phương.
Khi gặp hoàn cảnh ngoài lĩnh vực mình chọn
Sẽ có lúc bạn gặp một hoàn cảnh rất cần giúp mà nằm ngoài lĩnh vực mình đã chọn. Điều đó bình thường.
Với trường hợp khẩn cấp liên quan tới tính mạng, hãy giúp trong khả năng, nhưng cũng nên tìm xem có tổ chức chuyên làm lĩnh vực ấy để kết nối, vì họ có thể giúp tốt hơn và lâu dài hơn.
Giới thiệu hoàn cảnh tới đúng nơi cũng là một cách cho đi. Bạn không cần tự làm mọi thứ.
Có thể dành riêng một phần nhỏ nguồn lực cho những trường hợp bất ngờ, phần lớn còn lại giữ cho lĩnh vực chính.
Ở Thiện Mỹ Foundation, định hướng của chúng tôi là giáo dục, nghiên cứu và các hoạt động từ thiện cộng đồng. Việc chọn trọng tâm giúp chúng tôi học sâu hơn và tránh rải mỏng nguồn lực.
Cũng cần tỉnh táo trước những lời kêu gọi lan truyền nhanh trên mạng. Hoàn cảnh được chia sẻ nhiều nhất chưa chắc là hoàn cảnh khó khăn nhất, mà thường là hoàn cảnh được kể cảm động nhất. Những người khó khăn mà không ai kể câu chuyện của họ vẫn đang ở đó, lặng lẽ.
Các bước chọn vấn đề cho riêng bạn
Viết ra những điều làm bạn trăn trở. Những vấn đề bạn hay nghĩ tới, hay chia sẻ, hay muốn làm gì đó.
Xem lại năng lực của mình. Nghề nghiệp, kỹ năng, quan hệ, nơi bạn sống, quê hương bạn.
Tìm hiểu vấn đề sâu hơn. Đọc, hỏi người làm trong lĩnh vực, nói chuyện với người trong cuộc.
Tìm những ai đang làm tốt. Tổ chức, nhóm, cá nhân có kinh nghiệm và minh bạch.
Thử bắt đầu nhỏ. Một đóng góp nhỏ, một chuyến tình nguyện ngắn, để cảm nhận.
Hỏi người nhận. Xem cách giúp bạn định làm có đúng điều họ cần không.
Quyết định trọng tâm. Chọn một hai vấn đề cho vài năm tới.
Đặt cam kết rõ. Bao nhiêu thời gian, bao nhiêu nguồn lực, trong bao lâu.
Theo dõi và học. Ghi lại những gì đã làm và kết quả.
Xem lại mỗi năm. Vấn đề có thay đổi không, cách làm có cần điều chỉnh không.
Chia sẻ kinh nghiệm. Kể lại cho người khác để họ cũng chọn được vấn đề phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Có quá nhiều hoàn cảnh cần giúp, nên chọn thế nào?
Chọn theo mức nghiêm trọng và quy mô, mức bị bỏ ngỏ, và khả năng đóng góp của bạn. Gắn bó với một hai vấn đề sẽ tạo thay đổi lớn hơn giúp tản mát.
Vì sao không nên giúp mọi nơi một chút?
Vì nguồn lực có hạn, giúp tản mát thường không đủ để thay đổi điều gì và bạn không có thời gian hiểu sâu từng vấn đề.
Gặp hoàn cảnh khẩn cấp ngoài lĩnh vực mình chọn thì sao?
Giúp trong khả năng nếu liên quan tính mạng và kết nối với tổ chức chuyên làm lĩnh vực đó để họ hỗ trợ lâu dài.
Lợi thế cá nhân quan trọng thế nào khi chọn vấn đề?
Rất quan trọng. Hiểu biết, kỹ năng, quan hệ và nơi bạn sống giúp bạn đóng góp tốt hơn ở những vấn đề người khác khó làm.
Thiện Mỹ Foundation tập trung vào lĩnh vực nào?
Định hướng của quỹ là giáo dục, nghiên cứu và các hoạt động từ thiện cộng đồng, chọn trọng tâm để học sâu và tránh rải mỏng nguồn lực.
