Người làm từ thiện hầu hết xuất phát từ lòng tốt. Nhưng lòng tốt không miễn nhiễm với sai lầm. Có những sai lầm nhỏ chỉ làm lãng phí, có những sai lầm làm tổn thương chính người mình muốn giúp.
Những sai lầm phổ biến nhất là giúp theo điều mình nghĩ thay vì điều người nhận cần, gửi hiện vật không phù hợp, làm một lần rồi bỏ, chụp ảnh làm tổn thương người nhận, không minh bạch tiền quyên góp, và làm thay thay vì giúp người địa phương tự làm. Tin tốt là phần lớn đều tránh được chỉ bằng hai thói quen: hỏi trước và theo dõi sau.
Chúng tôi viết bài này không để phán xét ai, mà vì chính chúng tôi cũng học được nhiều từ những sai lầm đã thấy và đã mắc.
Giúp theo suy nghĩ của mình
Sai lầm gốc rễ nhất là quyết định thay người nhận. Chúng ta nhìn từ xa, thấy một hình ảnh trên mạng, và nghĩ mình biết họ cần gì.
Kết quả là những điểm trường nhận quá nhiều áo ấm trong khi thứ thiếu là giáo viên, nhận quá nhiều sách truyện không phù hợp lứa tuổi trong khi cần sách giáo khoa, nhận bánh kẹo trong khi cần bữa ăn đủ chất.
Người nhận thường không dám từ chối vì ngại, vì sợ mất lòng. Họ nhận, rồi những món đồ không dùng được chất trong kho.
Cách tránh rất đơn giản: hỏi trước. Hỏi người nhận, hỏi thầy cô, cán bộ địa phương, tổ chức đang làm ở đó. Hỏi thứ gì đang thiếu, thứ gì đã đủ, thứ gì không nên mang.
Và lắng nghe câu trả lời, kể cả khi nó không phải điều mình muốn nghe, như họ cần tiền mặt chứ không cần quà.
Những sai lầm thường gặp khác
Gửi hiện vật không phù hợp. Quần áo cũ, đồ dùng hỏng, thuốc hết hạn tạo thêm gánh nặng xử lý cho nơi nhận.
Làm một lần rồi bỏ. Hứa hẹn đồng hành rồi không quay lại khiến người nhận hụt hẫng, mất lòng tin.
Chụp ảnh làm tổn thương. Ảnh người nhận cầm quà, ảnh trẻ em khóc, ảnh nhà dột nát đăng công khai làm tổn thương phẩm giá.
Thiếu minh bạch. Quyên góp vào tài khoản cá nhân, không công khai thu chi, gây nghi ngờ và rủi ro pháp lý.
Làm thay người địa phương. Đoàn từ xa đến làm hết rồi về, người địa phương không học được gì để tự duy trì.
Gây phụ thuộc. Hỗ trợ kéo dài mà không có kế hoạch giúp người nhận tự đứng vững.
Phá vỡ thị trường địa phương. Phát miễn phí hàng hoá mà người bán ở địa phương đang bán, làm họ mất kế sinh nhai.
Phân phát không công bằng. Trao cho người quen, người có mặt đầu tiên, bỏ sót người khó khăn thật sự ở xa.
Gây gián đoạn. Đoàn đông người đến trường giữa giờ học, cả lớp phải nghỉ để chụp ảnh nhận quà.
Chạy theo cảm xúc. Dồn hết vào một hoàn cảnh nổi tiếng trên mạng trong khi nhiều hoàn cảnh tương tự không ai biết.
Không có kế hoạch an toàn. Đi vào vùng thiên tai, vùng núi mà không chuẩn bị, trở thành người cần được cứu.
Quên chi phí ẩn. Một món quà cần chi phí vận hành, sửa chữa mà nơi nhận không kham nổi.
Chuyện hình ảnh và phẩm giá
Hỏi đồng ý trước khi chụp. Người nhận có quyền từ chối, và không được để việc nhận quà phụ thuộc vào việc đồng ý chụp ảnh.
Không chụp cảnh trao quà kiểu ban phát. Hình ảnh người cho đứng trên, người nhận cúi đầu cầm quà làm tổn thương phẩm giá.
Đặc biệt cẩn trọng với trẻ em. Không đăng ảnh rõ mặt trẻ kèm tên, trường, hoàn cảnh gia đình.
Không khai thác nỗi đau. Tránh những hình ảnh, câu chữ bi thảm hoá để kêu gọi.
Kể câu chuyện với sự tôn trọng. Nói về nghị lực, về điều họ đang làm, không chỉ về điều họ thiếu.
Ẩn thông tin nhận dạng. Che mặt, đổi tên, không nêu địa chỉ cụ thể khi cần chia sẻ.
Hạn chế số người cầm máy. Một người ghi hình là đủ, tránh cả đoàn chĩa điện thoại vào người nhận.
Chia sẻ ảnh cho người nhận. Nếu chụp, gửi lại ảnh cho họ như một kỷ niệm.
Xoá khi được yêu cầu. Tôn trọng yêu cầu gỡ ảnh của người nhận, kể cả sau nhiều năm.
Tự hỏi mình. Nếu là người nhận, mình có muốn bức ảnh này được đăng không.
Ưu tiên ảnh hoạt động. Ảnh lớp học đang học, bếp ăn đang nấu nói được nhiều hơn ảnh trao quà.
Minh bạch tiền quyên góp: những điều tối thiểu
Tách bạch tiền riêng và tiền quyên góp. Không để lẫn tiền thiện nguyện với chi tiêu cá nhân, dù chỉ tạm thời.
Ghi chép mọi khoản thu. Ai góp, bao nhiêu, ngày nào, theo cách người góp đồng ý công khai.
Ghi chép mọi khoản chi. Chi cho việc gì, cho ai, có hoá đơn hay giấy biên nhận.
Công khai định kỳ. Báo cáo thu chi sau mỗi đợt, không đợi có người hỏi mới đưa ra.
Nói rõ chi phí tổ chức. Tiền xăng xe, ăn ở của đoàn lấy từ đâu, có dùng tiền quyên góp không.
Xử lý tiền thừa minh bạch. Nếu nhận nhiều hơn nhu cầu, thông báo và xin ý kiến người góp về cách dùng phần dư.
Không hứa vượt khả năng. Không kêu gọi cho một mục đích rồi dùng vào mục đích khác mà không báo.
Có người cùng kiểm tra. Ít nhất hai người cùng nắm sổ sách, tránh một người giữ hết.
Tìm hiểu quy định. Việc vận động, tiếp nhận, phân phối đóng góp có quy định riêng; nên kiểm tra quy định hiện hành.
Ưu tiên kênh có tổ chức. Khi quy mô lớn, nên làm qua tổ chức có tư cách pháp lý và cơ chế kiểm soát.
Lưu giữ chứng từ. Giữ hoá đơn, biên nhận, ảnh chứng từ trong thời gian đủ dài để đối chiếu khi cần.
Trả lời câu hỏi cởi mở. Người góp hỏi là quyền của họ; trả lời rõ ràng giúp giữ lòng tin.
Học từ sai lầm thay vì che giấu
Không ai làm thiện nguyện mà chưa từng sai. Điều quan trọng là nhận ra, thừa nhận, và sửa.
Sau mỗi chuyến đi, mỗi đợt hỗ trợ, hãy dành một buổi cùng nhóm nhìn lại: điều gì tốt, điều gì chưa tốt, lần sau làm khác thế nào. Ghi lại để người mới vào nhóm không lặp lại.
Hỏi người nhận và người địa phương góp ý. Họ thường thấy những điều nhóm không thấy.
Khi sai lầm đã gây ảnh hưởng tới người nhận, như lỡ đăng ảnh không được phép, hãy xin lỗi và khắc phục ngay.
Chia sẻ bài học với cộng đồng thiện nguyện. Sai lầm của một nhóm được kể ra có thể giúp hàng chục nhóm khác tránh được.
Câu hỏi thường gặp
Sai lầm phổ biến nhất khi làm từ thiện là gì?
Giúp theo điều mình nghĩ thay vì hỏi người nhận cần gì, dẫn tới hiện vật không dùng được hoặc không chạm tới nhu cầu thật.
Có nên quyên góp quần áo cũ không?
Chỉ khi nơi nhận cần và đồ còn tốt, sạch, phù hợp. Nhiều nơi nhận quá nhiều quần áo cũ, tạo thêm gánh nặng xử lý.
Chụp ảnh khi trao quà cần lưu ý gì?
Hỏi đồng ý trước, không để việc nhận quà phụ thuộc vào chụp ảnh, tránh ảnh kiểu ban phát và đặc biệt bảo vệ trẻ em.
Vì sao không nên quyên góp vào tài khoản cá nhân?
Vì khó minh bạch, dễ gây nghi ngờ và có thể vướng rủi ro pháp lý. Nên qua tổ chức có công khai thu chi theo quy định.
Làm sao để nhóm thiện nguyện ít mắc sai lầm?
Hỏi trước khi giúp, làm cùng người địa phương, theo dõi sau khi giúp và cùng nhìn lại sau mỗi đợt để rút kinh nghiệm.
