Tủ sách là một trong những món quà phổ biến nhất các đoàn thiện nguyện mang lên vùng cao. Nhưng ai từng quay lại sau vài tháng có thể đã thấy cảnh: tủ sách khoá cửa vì sợ hỏng sách, sách xếp nguyên trong thùng, hoặc toàn sách không phù hợp lứa tuổi.
Một tủ sách có ích là tủ sách được đọc. Sách phù hợp lứa tuổi và ngôn ngữ của các em, đặt ở nơi các em dễ với tới, có người giữ và khuyến khích đọc, cho mượn về nhà, và được bổ sung, thay mới định kỳ. Số lượng sách quan trọng ít hơn việc có người chăm và có thói quen đọc.
Vì sao nhiều tủ sách nằm im
Lý do phổ biến nhất là sách không phù hợp. Sách quyên góp từ thành phố thường là sách cũ của người lớn, sách tham khảo đã lỗi thời, hoặc truyện quá khó với trẻ đang học tiếng Việt như ngôn ngữ thứ hai.
Lý do thứ hai là không có người giữ. Thầy cô đã bận, không ai được giao việc quản lý, sợ mất sách nên khoá lại.
Lý do thứ ba là không có thói quen đọc. Nhiều em lớn lên trong gia đình không có sách, cần được hướng dẫn, được đọc cùng, mới thấy sách là niềm vui.
Lý do thứ tư là tủ sách đặt sai chỗ: trong phòng hiệu trưởng, trên cao, nơi các em ngại vào.
Hiểu những lý do này giúp chúng ta làm tủ sách khác đi, để sách thật sự đến tay các em.
Có một lý do ít được nói tới: người tặng mong tủ sách giữ được đẹp như lúc trao để chụp ảnh khi quay lại. Áp lực ấy khiến thầy cô ngại cho các em cầm sách. Hãy nói rõ với nhà trường rằng sách được đọc đến cũ là điều bạn mong muốn nhất.
Cũng có khi tủ sách được trao vào giữa năm học bận rộn, không ai kịp giới thiệu với học sinh, rồi cứ thế bị lãng quên. Trao tủ sách vào đầu năm, kèm một buổi giới thiệu và đọc sách cùng các em, giúp tủ sách có một khởi đầu tốt hơn nhiều.
Chọn sách thế nào cho đúng
Đúng lứa tuổi. Sách tranh chữ to cho các em nhỏ, truyện ngắn, sách khoa học dễ hiểu cho các em lớn hơn.
Phù hợp ngôn ngữ. Với học sinh dân tộc thiểu số, sách nhiều tranh, chữ đơn giản, hoặc sách song ngữ nếu có.
Đa dạng thể loại. Truyện cổ tích, khoa học, thiên nhiên, kỹ năng sống, lịch sử, thơ.
Gần gũi đời sống. Sách về cây trồng, vật nuôi, núi rừng, nghề truyền thống giúp các em thấy mình trong trang sách.
Sách mới hoặc còn tốt. Sách rách, mất trang, ố mốc làm các em mất hứng.
Không mang sách người lớn. Sách chuyên ngành, tiểu thuyết người lớn không phù hợp với tủ sách trẻ em.
Kiểm tra nội dung. Tránh sách có nội dung bạo lực, định kiến, không phù hợp trẻ em.
Hỏi thầy cô. Thầy cô biết học sinh mình đang đọc được ở mức nào.
Ưu tiên chất lượng hơn số lượng. Một trăm cuốn hay, đúng tuổi tốt hơn năm trăm cuốn ngẫu nhiên.
Có sách cho thầy cô. Một ít sách về phương pháp dạy, tâm lý trẻ em giúp thầy cô.
Mua mới khi có thể. Mua mới theo danh sách chọn lọc thường hiệu quả hơn quyên góp sách cũ.
Bổ sung theo thời gian. Mỗi năm thêm sách mới để các em có thứ mới để đọc.
Đặt tủ sách và quản lý cho đơn giản
Đặt ở nơi các em dễ đến. Trong lớp học, hành lang, góc sân có mái che.
Ngang tầm mắt các em. Kệ thấp, mở, sách quay bìa ra ngoài để các em thấy.
Có chỗ ngồi đọc. Chiếu, thảm, vài chiếc ghế nhỏ.
Giao người phụ trách. Một thầy cô hoặc một nhóm học sinh lớn được giao giữ tủ sách.
Sổ mượn đơn giản. Ghi tên, tên sách, ngày mượn, ngày trả, không cần phức tạp.
Cho mượn về nhà. Sách về nhà giúp cả gia đình cùng đọc, đặc biệt anh chị em nhỏ.
Chấp nhận hao mòn. Sách cũ đi vì được đọc là dấu hiệu tốt, không phải mất mát.
Bọc bìa sách. Giúp sách bền hơn trong điều kiện ẩm.
Phòng ẩm, mối mọt. Kệ cao khỏi nền, có nắp đậy mùa mưa.
Không khoá kín. Khoá để giữ sách nhưng không cho đọc thì tủ sách mất ý nghĩa.
Kiểm kê nhẹ nhàng. Mỗi học kỳ xem lại sách còn, sách hỏng, sách cần thêm.
Biến tủ sách thành thói quen đọc
Giờ đọc cố định. Mỗi tuần một tiết hoặc mười lăm phút mỗi ngày dành cho đọc sách.
Thầy cô đọc to. Đọc truyện cho các em nghe là cách tốt nhất để khơi niềm yêu sách.
Kể lại chuyện. Các em kể lại câu chuyện vừa đọc cho bạn nghe.
Vẽ tranh về sách. Vẽ nhân vật, cảnh trong truyện giúp các em nhớ và yêu sách.
Đọc cùng gia đình. Khuyến khích các em đọc cho em nhỏ, cho ông bà nghe.
Học sinh lớn đọc cho học sinh nhỏ. Vừa luyện đọc vừa gắn kết các em.
Không biến thành bài kiểm tra. Đọc là niềm vui, không chấm điểm, không bắt viết thu hoạch dài.
Ghi nhận nhẹ nhàng. Một bảng nhỏ ghi những cuốn lớp đã đọc, không xếp hạng các em.
Ngày hội đọc. Thỉnh thoảng tổ chức buổi đọc sách vui, đóng kịch theo truyện.
Tình nguyện viên đọc sách. Khi có đoàn đến, dành thời gian đọc sách cùng các em thay vì chỉ trao quà.
Lắng nghe các em thích gì. Hỏi các em muốn đọc thêm loại sách nào để bổ sung.
Kiên nhẫn. Thói quen đọc cần thời gian, có khi cả năm học mới thấy rõ.
Tủ sách sống được nhờ con người
Một tủ sách không phải một lần trao. Nó cần người chăm, cần sách mới, cần những giờ đọc đều đặn.
Khi lập tủ sách, hãy tính cả việc ai sẽ giữ, ai sẽ tổ chức hoạt động đọc, và mỗi năm bổ sung sách từ đâu.
Có thể hỗ trợ một khoản nhỏ hằng năm cho việc mua sách mới, hoặc kết nối trường với một nhóm tình nguyện gửi sách định kỳ theo danh sách thầy cô đề xuất.
Quay lại thăm tủ sách sau vài tháng, xem sách nào được đọc nhiều, sách nào nằm im, để lần sau chọn tốt hơn.
Mỗi cuốn sách được các em đọc đến sờn gáy là một cánh cửa đã mở. Đó là điều chúng tôi ở Thiện Mỹ Foundation tin khi nghĩ về giáo dục vùng khó.
Một tủ sách tốt cũng có thể trở thành nơi sinh hoạt của cả bản. Ở một số nơi, người lớn mượn sách về cách chăm cây trồng, vật nuôi, phụ huynh đến ngồi đọc cùng con buổi chiều. Khi cả cộng đồng thấy giá trị của sách, tủ sách sẽ được giữ gìn tự nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều tủ sách vùng cao ít được đọc?
Do sách không phù hợp lứa tuổi, ngôn ngữ, không có người giữ, bị khoá kín vì sợ hỏng, đặt sai chỗ và các em chưa có thói quen đọc.
Nên chọn sách gì cho tủ sách trẻ vùng khó?
Sách đúng lứa tuổi, nhiều tranh, chữ đơn giản, đa dạng thể loại, gần gũi đời sống và còn tốt; tránh sách người lớn, sách rách cũ.
Có nên quyên góp sách cũ?
Chỉ khi sách còn tốt và phù hợp trẻ em. Mua mới theo danh sách chọn lọc thường hiệu quả hơn quyên góp sách ngẫu nhiên.
Có nên cho học sinh mượn sách về nhà?
Nên. Sách về nhà giúp cả gia đình cùng đọc. Hao mòn vì được đọc là dấu hiệu tốt.
Làm sao để trẻ thích đọc sách?
Có giờ đọc cố định, thầy cô đọc to, các em kể lại, vẽ tranh về truyện, đọc cùng gia đình và không biến đọc thành bài kiểm tra.
