Có một câu hỏi đơn giản giúp kiểm tra mọi hoạt động thiện nguyện: nếu mình là người nhận, mình có muốn được đối xử như thế này không? Muốn bị chụp ảnh lúc nhận một túi gạo? Muốn hoàn cảnh của gia đình được kể trên mạng? Muốn đứng xếp hàng dưới nắng chờ đoàn phát biểu xong?
Giữ phẩm giá người nhận là coi họ là con người có năng lực, có quyền riêng tư và quyền lựa chọn, không phải đối tượng để thương hại. Cụ thể là hỏi ý kiến họ, trao kín đáo, không dùng hình ảnh khai thác hoàn cảnh, không gắn điều kiện, không đòi cảm ơn và tôn trọng cả khi họ từ chối.
Bài viết này giải thích vì sao phẩm giá là nguyên tắc cốt lõi, những hành vi vô tình gây tổn thương, và cách cho đi mà người nhận vẫn ngẩng cao đầu.
Vì sao phẩm giá quan trọng hơn món quà
Một món quà có thể giúp người nhận vượt qua khó khăn trước mắt. Nhưng cách trao món quà sẽ ở lại lâu hơn. Một đứa trẻ bị chụp ảnh đang nhận quà, rồi thấy ảnh mình trên mạng với dòng chữ "hoàn cảnh đáng thương", có thể mang cảm giác xấu hổ rất lâu.
Khi phẩm giá bị tổn thương, người nhận có thể từ chối sự giúp đỡ lần sau, dù họ rất cần. Nhiều gia đình khó khăn thà chịu thiếu còn hơn phải "trình diễn" sự nghèo khó.
Phẩm giá cũng liên quan đến năng lực. Khi chúng ta chỉ nhìn người nhận qua sự thiếu thốn, chúng ta bỏ qua những gì họ có: kinh nghiệm, kỹ năng, sự kiên cường. Hỗ trợ tốt là hỗ trợ giúp họ phát huy những điều đó.
Cuối cùng, cho đi là một mối quan hệ giữa con người với con người. Mối quan hệ đó chỉ đẹp khi hai bên ngang hàng.
Những hành vi vô tình làm tổn thương
Chụp ảnh lúc nhận quà. Nhất là cận mặt, kèm tên tuổi.
Kể hoàn cảnh chi tiết trên mạng. Bệnh tật, nợ nần, chuyện gia đình.
Bắt xếp hàng, chờ đợi lâu. Để đoàn phát biểu, chụp ảnh tập thể.
Trao quà trên sân khấu. Biến người nhận thành người được "trưng bày".
Ngôn ngữ thương hại. "Tội nghiệp", "khốn khổ", "đáng thương".
Hỏi chuyện riêng trước đám đông. Thu nhập, bệnh tật, quan hệ gia đình.
Đòi cảm ơn công khai. Viết thư, quay video, phát biểu cảm ơn.
Gắn điều kiện. Phải tham gia hoạt động, phải nghe giảng mới được nhận.
Quà không phù hợp. Đồ cũ hỏng, thức ăn sắp hết hạn.
So sánh người nhận. "Nhà này còn khổ hơn nhà kia".
Phán xét cách dùng. Chỉ trích khi người nhận dùng hỗ trợ khác ý mình.
Cách cho đi tôn trọng
Hỏi trước người nhận cần gì. Họ biết rõ nhất nhu cầu của mình.
Trao kín đáo. Qua nhà trường, chính quyền, tại nhà, không đám đông.
Cho lựa chọn. Phiếu mua hàng, tiền mặt khi phù hợp để họ tự quyết.
Nói chuyện ngang hàng. Ngồi cùng, nhìn vào mắt, lắng nghe.
Gọi đúng tên, xưng hô lịch sự. Không gọi bằng hoàn cảnh.
Không ép nhận. Tôn trọng khi họ từ chối.
Không đòi đáp đền. Kể cả lời cảm ơn.
Giữ bí mật. Thông tin cá nhân chỉ những người cần biết mới biết.
Ghi nhận năng lực. Mời họ cùng tham gia, góp ý, làm việc.
Hỗ trợ lâu dài khi có thể. Giúp họ tự đứng vững thay vì phụ thuộc.
Lắng nghe phản hồi. Hỏi họ cảm thấy thế nào về cách được hỗ trợ.
Ngôn ngữ và hình ảnh khi kể chuyện
Xin phép trước khi kể. Và cho họ xem lại nếu có thể.
Kể về con người, không về hoàn cảnh. Họ là ai, mơ ước gì, không chỉ thiếu gì.
Tránh từ ngữ cường điệu. Không "bi đát", "thảm thương".
Không dùng ảnh trẻ em nhận diện được. Chụp từ xa, từ sau lưng, hoặc không chụp.
Không dàn dựng. Không bắt mặc áo cũ, ngồi trong góc tối để chụp.
Chụp việc, không chụp người. Lớp học đã sửa, giếng nước đã đào.
Che thông tin vị trí. Tên thôn, tên trường khi có trẻ em.
Nói đúng mức. Không phóng đại khó khăn để kêu gọi.
Ghi nhận công sức người nhận. Họ cũng góp phần làm nên thay đổi.
Không dùng làm quảng cáo. Người nhận không phải hình ảnh thương hiệu.
Gỡ khi được yêu cầu. Nếu người nhận muốn gỡ bài, gỡ ngay.
Phẩm giá là giá trị cốt lõi của chúng tôi
Thiện Mỹ Foundation đặt phẩm giá người nhận lên hàng đầu trong mọi nguyên tắc. Chúng tôi tin rằng cho đi không làm người nhận nhỏ đi; cho đi đúng cách giúp cả hai bên cùng lớn lên.
Vì vậy, trong các bài viết của mình, chúng tôi không dùng hình ảnh hay câu chuyện khai thác hoàn cảnh để kêu gọi. Đây là cam kết về cách làm, không phải mô tả một chương trình cụ thể.
Chúng tôi cũng tin rằng phẩm giá không chỉ là việc của tổ chức thiện nguyện, mà là việc của mỗi người đóng góp, mỗi người chia sẻ thông tin trên mạng. Trước khi bấm chia sẻ một bức ảnh từ thiện, hãy tự hỏi: người trong ảnh có muốn được nhìn thấy như thế này không?
Cho đi là một hành động đẹp. Hãy để nó đẹp từ đầu đến cuối, kể cả trong cách chúng ta nhìn người nhận.
Câu hỏi thường gặp
Giữ phẩm giá người nhận nghĩa là gì?
Là đối xử với người nhận như con người có năng lực, quyền riêng tư và quyền lựa chọn: hỏi ý kiến, trao kín đáo, không khai thác hình ảnh, hoàn cảnh, không gắn điều kiện và không đòi đáp đền.
Có nên chụp ảnh khi trao quà từ thiện không?
Nên hạn chế. Nếu cần lưu lại để báo cáo, hãy chụp công việc, chụp từ xa, không nhận diện được người nhận, đặc biệt là trẻ em, và xin phép trước.
Vì sao không nên dùng từ "đáng thương" khi viết về người nhận?
Vì ngôn ngữ thương hại đặt người nhận ở vị trí thấp hơn, bỏ qua năng lực của họ và có thể khiến họ thấy xấu hổ khi đọc được.
Người nhận dùng hỗ trợ khác ý mình thì sao?
Nên tôn trọng quyền quyết định của họ. Nếu hỗ trợ có mục đích cụ thể, hãy thống nhất rõ từ đầu và trao đổi nhẹ nhàng thay vì phán xét.
Làm sao biết cách hỗ trợ của mình có tôn trọng không?
Tự hỏi nếu mình là người nhận thì có muốn được đối xử như vậy không, và hỏi trực tiếp người nhận cảm thấy thế nào để điều chỉnh.
