Buổi lễ trao học bổng thường là khoảnh khắc đẹp nhất: tiếng vỗ tay, nụ cười, những tấm ảnh. Rồi mọi người ra về, và học sinh quay lại với cuộc sống thường ngày, với những khó khăn vẫn còn đó.
Đồng hành sau khi trao là giữ liên lạc đều đặn với học sinh, hỗ trợ khi có khó khăn mới, kết nối với người cố vấn và theo dõi việc học, để học bổng thật sự giúp các em đi tiếp. Đồng hành tốt dựa trên sự tôn trọng và tin tưởng, không phải giám sát hay đòi hỏi sự biết ơn.
Đây là phần việc tốn công nhất, ít được chụp ảnh nhất, nhưng theo kinh nghiệm của nhiều chương trình, nó quyết định phần lớn hiệu quả của học bổng.
Vì sao tiền thôi chưa đủ
Một học sinh vùng khó có thể nhận đủ tiền học phí mà vẫn bỏ học, vì gia đình có người ốm, vì mùa vụ cần người làm, vì em thấy lạc lõng khi lên cấp trên ở trường xa nhà.
Những biến cố ấy không ai biết trước khi trao học bổng. Chỉ khi có người giữ liên lạc, chúng mới được phát hiện kịp thời.
Nhiều em cũng thiếu thông tin: chọn ngành gì, thi vào đâu, làm hồ sơ thế nào, có những học bổng nào khác. Cha mẹ không đủ điều kiện để hướng dẫn. Một người lớn đáng tin hỏi han có thể mở ra cả một con đường.
Và đôi khi, điều các em cần nhất chỉ là biết có người tin mình, quan tâm mình. Sự quan tâm ấy có sức mạnh mà tiền không thay được.
Vì vậy, khi tính chi phí một chương trình học bổng, hãy tính cả thời gian và người dành cho đồng hành, không chỉ số tiền trao tay.
Có những em sau này kể lại rằng điều các em nhớ nhất không phải số tiền, mà là cuộc điện thoại hỏi thăm đúng lúc em định nghỉ học. Một câu hỏi em có ổn không vào đúng thời điểm có thể giữ một đứa trẻ ở lại trường.
Những hình thức đồng hành
Liên lạc định kỳ. Một cuộc gọi, một tin nhắn mỗi tháng hoặc mỗi học kỳ để hỏi thăm việc học, việc nhà.
Gặp mặt đầu năm và cuối năm. Buổi gặp nhỏ để các em chia sẻ kế hoạch, kết quả, khó khăn.
Người cố vấn. Ghép mỗi em với một người lớn trong ngành em quan tâm để trò chuyện định kỳ.
Hỗ trợ khi có biến cố. Quỹ nhỏ dự phòng cho trường hợp gia đình ốm đau, thiên tai.
Phối hợp với thầy cô. Thầy cô chủ nhiệm báo sớm khi em có dấu hiệu nghỉ học, sa sút.
Hướng nghiệp. Giới thiệu ngành nghề, trường học, cách làm hồ sơ khi các em chuẩn bị chuyển cấp.
Học thêm kỹ năng. Lớp ngắn về ngoại ngữ, tin học, kỹ năng sống, tuỳ nhu cầu.
Kết nối bạn bè cùng chương trình. Các em nhận học bổng gặp nhau, học hỏi, động viên lẫn nhau.
Gặp gỡ phụ huynh. Giúp gia đình hiểu giá trị việc học và cùng hỗ trợ con.
Hỗ trợ tâm lý. Kết nối với người có chuyên môn khi các em gặp khó khăn tinh thần.
Hỗ trợ chuyển cấp. Giai đoạn lên cấp ba, lên đại học thường cần thêm hỗ trợ ăn ở, làm quen môi trường mới.
Giữ liên lạc sau khi ra trường. Mời các em quay lại chia sẻ với thế hệ sau.
Nguyên tắc để đồng hành không thành giám sát
Tôn trọng riêng tư. Không hỏi quá sâu về chuyện gia đình nếu em không muốn kể.
Không đòi biết ơn. Học bổng không phải món nợ; các em không cần phải liên tục cảm ơn.
Không bắt báo cáo nặng nề. Tránh yêu cầu viết báo cáo dài, nộp ảnh, nộp bảng điểm liên tục.
Lắng nghe nhiều hơn khuyên. Để các em nói về điều mình nghĩ, mình muốn.
Tôn trọng lựa chọn của em. Không áp đặt ngành học, nghề nghiệp theo ý người tài trợ.
Giữ bí mật. Những gì em chia sẻ được giữ kín, trừ khi có nguy cơ cho an toàn của em.
Bảo vệ trẻ em. Người đồng hành với học sinh nhỏ tuổi cần tuân thủ nguyên tắc bảo vệ trẻ em, không gặp riêng ở nơi kín đáo.
Không cắt học bổng vì một lần sa sút. Tìm hiểu nguyên nhân và hỗ trợ trước khi tính tới việc dừng.
Nhất quán. Đã hẹn liên lạc thì giữ lời; sự thất hứa làm các em mất lòng tin.
Không dùng các em để quảng bá. Không bắt các em xuất hiện trong ảnh, video quảng bá cho nhà tài trợ.
Ghi chép có chừng mực. Chỉ ghi những thông tin cần cho việc hỗ trợ, và bảo mật chúng.
Người đồng hành cần được chuẩn bị
Không phải ai có lòng tốt cũng sẵn sàng làm người đồng hành. Chương trình cần chọn và chuẩn bị người đồng hành cẩn thận.
Người đồng hành nên được giới thiệu về mục tiêu học bổng, nguyên tắc bảo vệ trẻ em, cách lắng nghe, cách xử lý khi em chia sẻ điều nghiêm trọng như bị bạo lực, có ý định bỏ học.
Mỗi người không nên phụ trách quá nhiều em, để có thời gian quan tâm thật sự.
Chương trình cũng cần hỗ trợ người đồng hành: có người để họ hỏi khi gặp tình huống khó, có buổi chia sẻ kinh nghiệm giữa những người đồng hành.
Khi người đồng hành phải dừng vì lý do cá nhân, cần có người khác tiếp nối và giới thiệu chu đáo, để các em không cảm thấy bị bỏ rơi.
Với những chương trình ở xa, người đồng hành có thể là người địa phương được hỗ trợ một khoản nhỏ cho công sức của mình, như thầy cô nghỉ hưu, cán bộ hội khuyến học. Họ ở gần các em, hiểu ngôn ngữ và phong tục, và ở lại lâu dài.
Theo dõi để học, không để chấm điểm
Thông tin từ việc đồng hành giúp chương trình biết học bổng có hiệu quả không: bao nhiêu em tiếp tục học, bao nhiêu em chuyển cấp thành công, những khó khăn nào hay gặp.
Những thông tin này dùng để cải thiện chương trình, không dùng để xếp hạng hay so sánh các em với nhau.
Khi có em bỏ học dù đã được hỗ trợ, đó là lúc chương trình cần nhìn lại: em đã gặp khó khăn gì mà chương trình chưa thấy, lần sau có thể làm gì khác.
Chia sẻ kết quả tổng hợp với người đóng góp giúp họ hiểu giá trị của phần việc đồng hành, và sẵn lòng hỗ trợ cả chi phí cho nó.
Trong định hướng hỗ trợ học tập của Thiện Mỹ Foundation, chúng tôi coi đồng hành là phần không tách rời của học bổng, không phải phần thêm nếu còn thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Đồng hành sau khi trao học bổng là gì?
Là giữ liên lạc đều đặn với học sinh, hỗ trợ khi có khó khăn mới, kết nối cố vấn và theo dõi việc học để học bổng thật sự giúp các em đi tiếp.
Vì sao chỉ trao tiền chưa đủ?
Vì học sinh có thể gặp biến cố gia đình, thiếu thông tin hướng nghiệp hay khó khăn khi chuyển cấp; có người đồng hành giúp phát hiện và hỗ trợ kịp thời.
Làm sao để đồng hành không thành giám sát?
Tôn trọng riêng tư, không đòi biết ơn, không bắt báo cáo nặng nề, lắng nghe nhiều hơn khuyên và tôn trọng lựa chọn của các em.
Người đồng hành cần chuẩn bị gì?
Hiểu mục tiêu học bổng, nắm nguyên tắc bảo vệ trẻ em, biết lắng nghe và biết cách xử lý khi em chia sẻ điều nghiêm trọng.
Học sinh sa sút có bị cắt học bổng không?
Không nên cắt ngay. Cần tìm hiểu nguyên nhân và hỗ trợ trước khi tính tới việc dừng.
