Mỗi mùa bão lũ, hàng nghìn tấm lòng cùng hướng về vùng bị ảnh hưởng. Xe hàng nối đuôi nhau, nhóm thiện nguyện tự phát lên đường. Sự đồng lòng đó rất đáng quý, nhưng nếu thiếu phối hợp, nó có thể gây ách tắc đường cứu hộ, dồn hàng vào một điểm trong khi nơi khác bị bỏ quên, và đặt chính người đi cứu trợ vào nguy hiểm.
Cứu trợ thiên tai đúng cách là phối hợp với chính quyền và tổ chức tại chỗ, hỏi nhu cầu theo từng giai đoạn, ưu tiên an toàn của đoàn, phân phối công bằng và nghĩ tới giai đoạn phục hồi sau khi nước rút. Nhiều khi, đóng góp qua kênh có kinh nghiệm hiệu quả hơn tự chở hàng vào vùng ngập.
Bài viết này chia sẻ những nguyên tắc đã được nhiều người làm cứu trợ đúc kết, để lòng tốt đến đúng chỗ và đúng lúc.
Ba giai đoạn của cứu trợ
Giai đoạn khẩn cấp là những ngày đầu: cứu người, sơ tán, nước uống, thức ăn chín, thuốc men, chỗ trú. Đây là lúc lực lượng chuyên nghiệp và chính quyền giữ vai trò chính. Các nhóm tự phát nên hạn chế tự đi vào vùng nguy hiểm, vì có thể cản trở cứu hộ và trở thành người cần được cứu.
Giai đoạn ổn định là khi nước rút: dọn dẹp, vệ sinh môi trường, phòng dịch, nhu yếu phẩm cho gia đình, đồ dùng học tập cho trẻ trở lại trường. Đây là lúc nhu cầu đa dạng nhất và cần thông tin cụ thể từ từng thôn, từng hộ.
Giai đoạn phục hồi kéo dài nhiều tháng: sửa nhà, khôi phục sinh kế, giống cây, con giống, hỗ trợ trẻ em tiếp tục đi học. Đây là giai đoạn thường bị lãng quên vì truyền thông đã chuyển sang chuyện khác, nhưng lại quyết định cộng đồng có đứng dậy được hay không.
Hiểu ba giai đoạn giúp người cứu trợ chọn đúng việc: không mang mì gói khi người dân cần xi măng sửa nhà, và không dồn hết sức vào tuần đầu rồi bỏ quên những tháng sau.
Nguyên tắc trước khi lên đường
An toàn là trên hết. Không đi khi bão chưa tan, đường còn ngập, nguy cơ sạt lở.
Liên hệ chính quyền địa phương. Hỏi nơi cần, đường đi an toàn, cách phối hợp.
Hỏi nhu cầu cụ thể. Mặt hàng gì, số lượng bao nhiêu, cho thôn nào.
Tránh dồn điểm. Nơi dễ vào thường nhận quá nhiều; nơi xa bị bỏ quên.
Hàng phù hợp. Nước sạch, thực phẩm khô, thuốc cơ bản theo hướng dẫn, đồ vệ sinh.
Không gửi đồ cũ không phân loại. Quần áo cũ hỏng thành gánh nặng xử lý.
Cân nhắc tiền mặt hoặc phiếu mua hàng. Giúp người dân tự mua thứ mình cần, hỗ trợ chợ địa phương.
Đội hình gọn. Ít người, có người biết sơ cứu, có phương tiện phù hợp.
Tự túc ăn ở. Không để vùng thiên tai phải lo cho đoàn.
Ghi chép từ đầu. Thu chi, hàng nhận, hàng trao, có chứng từ.
Tìm hiểu quy định vận động. Kêu gọi đóng góp cần tuân thủ quy định hiện hành.
Phân phối công bằng và tôn trọng
Theo danh sách địa phương. Chính quyền thôn, xã nắm rõ hộ bị ảnh hưởng.
Ưu tiên người dễ tổn thương. Người già, trẻ nhỏ, người khuyết tật, phụ nữ mang thai.
Không ném hàng, không phát tràn lan. Gây chen lấn, nguy hiểm, mất phẩm giá.
Mang đến tận nơi khi cần. Người không đi lại được vẫn nhận được.
Phối hợp tránh trùng. Hỏi các đoàn khác đã trao gì, ở đâu.
Không bắt người nhận chụp ảnh. Họ đang trong hoàn cảnh khó khăn nhất.
Không đòi giấy tờ quá mức. Giấy tờ có thể đã mất trong lũ.
Ghi nhận phản hồi. Hỏi người dân hàng có phù hợp không.
Minh bạch tiêu chí. Ai được nhận, vì sao.
Tôn trọng văn hoá địa phương. Thực phẩm, cách trao phù hợp phong tục.
Không hứa điều không làm được. Hứa quay lại thì phải quay lại.
Hỗ trợ phục hồi lâu dài
Sửa chữa nhà cửa. Vật liệu, công thợ cho hộ khó khăn nhất.
Khôi phục sinh kế. Giống cây, con giống, dụng cụ làm nghề.
Trường học. Sửa lớp học, sách vở, đồ dùng cho học sinh.
Nước sạch, vệ sinh. Làm sạch giếng, bể nước, nhà vệ sinh.
Sức khoẻ. Phối hợp y tế địa phương phòng dịch sau lũ.
Hỗ trợ tâm lý. Trẻ em, người già sau mất mát cần được quan tâm.
Phòng ngừa lần sau. Kỹ năng ứng phó, nơi trú an toàn, kế hoạch sơ tán.
Mua hàng tại địa phương. Giúp kinh tế địa phương phục hồi.
Đồng hành nhiều tháng. Quay lại kiểm tra, điều chỉnh.
Lắng nghe cộng đồng. Người dân biết rõ nhất điều gì giúp họ đứng dậy.
Báo cáo minh bạch. Để người đóng góp thấy hành trình phục hồi.
Định hướng của chúng tôi
Thiện Mỹ Foundation tin rằng lòng tốt trong thiên tai cần đi cùng sự bình tĩnh và phối hợp. Chúng tôi khuyến khích những ai muốn giúp hãy hỏi trước, phối hợp với địa phương và những tổ chức có kinh nghiệm, và nghĩ tới cả giai đoạn phục hồi.
Bài viết này chia sẻ nguyên tắc và định hướng, không phải lời kêu gọi đóng góp cho một đợt cứu trợ cụ thể. Chúng tôi không đưa thông tin tài khoản nào ở đây.
Với cá nhân và nhóm tự phát muốn kêu gọi đóng góp cứu trợ, hãy tìm hiểu quy định hiện hành về vận động, tiếp nhận và sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện, và minh bạch mọi khoản thu chi.
Sau khi tin tức về thiên tai lắng xuống, hãy nhớ rằng những người ở lại vẫn đang dựng lại cuộc sống. Một sự hỗ trợ ở tháng thứ ba, thứ sáu đôi khi có ý nghĩa hơn rất nhiều so với những ngày đầu.
Câu hỏi thường gặp
Muốn cứu trợ bão lũ thì nên bắt đầu từ đâu?
Liên hệ chính quyền địa phương hoặc tổ chức có kinh nghiệm để hỏi nhu cầu cụ thể, nơi cần hỗ trợ và đường đi an toàn trước khi quyết định mang gì, đi đâu.
Nên gửi tiền hay gửi hàng khi cứu trợ?
Tuỳ giai đoạn và nhu cầu. Tiền hoặc phiếu mua hàng qua kênh minh bạch thường linh hoạt hơn, giúp người dân mua đúng thứ cần và hỗ trợ kinh tế địa phương.
Vì sao không nên tự chở hàng vào vùng đang ngập?
Vì có thể gây nguy hiểm cho chính đoàn, cản trở lực lượng cứu hộ và dồn hàng vào nơi dễ tiếp cận trong khi nơi khác bị bỏ quên.
Cứu trợ thế nào để công bằng?
Phân phối theo danh sách của địa phương, ưu tiên người dễ tổn thương, mang tới tận nơi cho người không đi lại được và phối hợp với các đoàn khác để tránh trùng.
Sau khi nước rút người dân cần gì?
Thường cần dọn dẹp, nước sạch, vệ sinh, phòng dịch, sửa nhà, khôi phục sinh kế, đồ dùng học tập cho trẻ và sự đồng hành trong nhiều tháng.
